Blog

राज्य कुणाचं ? राजाचं की कायद्याचं ?

पाहतोय ही झुंबड

कायद्याची टिंगल,
दाखवतायत सगळे किती आहेत एकनिष्ठ

पण तरीही कायद्यापेक्षा कोणीही नाही श्रेष्ठ
निर्दोष असाल तर भीती कशाला

अटकेपासून वाचण्यासाठी 

जातीचा आधार कशाला
नागरिक सगळे एका देशाचे

सगळे इथे समान

पक्षाच्या चिंध्या बाजूला ठेवून

तिरंग्याला करा सलाम

लोकप्रतिनिधी आपले राजे नसून

आपल्या सेवेसाठी आपण निवडून दिलेले

आहेत आपले गुलाम
नागरिक आहोत आपण महान भारत देशाचे

स्वतंत्र आहोत आपल्या डोक्याने विचार करण्यासाठी

माणसांसमोर झुकणारी माणसं विकलेली असतात

कायद्यासमोर झुकणारी माणसं शिकलेली असतात
– विनायक

विद्यार्थ्यांची अभिव्यक्ती स्वतंत्रता..एक प्रेशर कुकर..!



विद्यार्थ्यांची अभिव्यक्ती स्वतंत्रता..एक प्रेशर कुकर..!

(धगधगत कॉलेज जीवन; समस्या आणि उपाय)

Where the mind is without fear and the head is held high
Where knowledge is free
Where the world has not been broken up into fragments
By narrow domestic walls
Where words come out from the depth of truth
Where tireless striving stretches its arms towards perfection
Where the clear stream of reason has not lost its way
Into the dreary desert sand of dead habit
Where the mind is led forward by thee
Into ever-widening thought and action
Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake.  – रविंद्रनाथ टागोरांची ही कविता शिक्षणव्यवस्थेकडून कसे शिक्षण अपेक्षित असते हे व्यक्त करते

विद्यार्थी परिसंवाद म्हणा अथवा विद्यार्थी परिषद किंवा educational conference म्हणू आज S.M. जोशी फौंडेशन हॉल, पुणे येथे या परिषदेसाठी महाराष्ट्रातील सर्व विद्यार्थी संघटनेचे प्रतिनिधी जमले होते, जेष्ठ भाषा संशोधक डॉ गणेश देवी हे निमंत्रित होते तर सर्व महाराष्ट्रातील विद्यार्थी आमंत्रित होतो, विद्रोही विद्यार्थी संघटनेच्या वतीने आम्ही प्रतिनिधी मयुर खराडे, डॉ अरुण, यशवंत, विजय, प्रज्वल (सर्व सातारा) आणि मी विनायक साळुंखे(कोल्हापूर) तसेच आमचे साथी सुवर्णा ताई, युवक क्रांती दलाचे सुदर्शन चखाले,

आणि आमच्या बरोबर होते; ‘सिंगल मिंगल’ या सध्या तरुणाई मध्ये गाजत असलेल्या पुस्तकाचे चे लेखक श्रीरंजन आवटे सर, पुणे विद्यापीठातील काही प्राध्यापक व संशोधक मंडळी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून जमलेली इतर विविध विद्यार्थी संघटनेचे प्रतिनिधी..!

आजच्या परिसंवादाचे वैशिष्ठ हे म्हणावे लागेल की आम्ही विद्यार्थी आमंत्रित असलो तरी अध्यक्ष पण आम्हीच होतो

प्रमुख वक्ते पण आम्हीच होतो आणि विचारमंथन करणारे पण आम्हीच होतो.

डॉ गणेश देवी सर आम्हाला बोलकं करत होते, आज जागतिक स्तरावर इस्तंबुल असो किंवा टर्की असो देशातील राजकारणामुळे कॉलेज जीवनात विद्यार्थ्यांना सामना कराव्या लागणाऱ्या अडचणी आणि त्यांची गुदमरलेली स्थिती या वर प्रकाश टाकला गेला आणि त्या अनुषंगाने भारतीय विद्यापीठात व बाहेर सुद्धा विद्यार्थ्यांची काय स्तिथी आहे हे जाणून घेण्यासाठी व त्यावर चर्चा, विचारमंथन करून काय उपाय काढता येतील यासाठी आजचा उहापोह होता.

अनेक विद्यार्थ्यांनी मांडलेल्या व्यथा आणि कथा आजचं कॉलेज जीवन उलगडून दाखवत होत्या, त्यांची होणारी घुसमट स्पष्ट दिसत होती आणि आज ते मुक्तपणे इथे व्यक्त होत होते , जवळपास 40 पेक्षा जास्त विद्यार्थी आज इथे व्यक्त झाले आणि त्यांनी मांडलेले मुद्दे मी आपल्यासमोर संक्षिप्त रुपात मांडतोय,

‘आज भारतीय विद्यार्थी शिक्षणव्यवस्थेत घुसमटला जातोय का ?, त्याचे अभिव्यक्ती स्वतंत्र तो मुक्तपणे उपभोगू शकतोय का? कोणता दबाब, कोणती भीती त्याची घुसमट होण्यास कारणीभूत आहे ?’

शिक्षणव्यवस्थेचे वास्तव लक्षात घेता, बदलणाऱ्या काळानुसार न बदलल्या मुळे ते पारंपरिक बनले आहे

त्यात विद्यार्थ्यांना स्वतःला ऍडजस्ट करून बसवावे लागत आहे,

कृत्रिम शिक्षण व्यवस्था त्यांना कृत्रिम बनवत आहे इथे एक न दिसणारी लढाई सुरू आहे नैसर्गिक माणूस आणि कृत्रिम शिक्षण अशी ही लढाई आहे,

नैसर्गिक मानवी क्षमता अधिकाधिक विकसित करणं, कल्पनाशक्तीला चालना व खाद्य देऊन मानवी प्रतिभांच्या माध्यमातून व्यक्त होण्यास साधन उपलब्ध करून देणं, त्या प्रतिभा अजून खुलवनं, मुक्तपणे विचार करणारा समाजशील प्राणी बनवणं हे व्यक्तीकेंद्री शिक्षण आजच्या शिक्षणव्यवस्थेकडून अपेक्षित असताना

सध्याची व्यवस्था विद्यार्थ्यांना गृहीत धरून चालली आहे

शिक्षण व्यवस्थेला अपेक्षित असलेला so called ‘आदर्श विद्यार्थी’ कसा आहे ? त्याने शिक्षक सांगतील ते सर्व निमूटपणे ऐकले पाहिजे, अजिबात प्रश्न नाही केला पाहिजे, फक्त जास्तीत जास्त मार्क कसे मिळवता येतील याचा विचार केला पाहीजे, राजकारणाबद्दल त्याची कोणतीही मते असता कामा नयेत, स्वतःची critical thinking न वापरता त्याने परंपरागत पठडीतूनच विचार करावा अन्यथा त्याला internal exam मध्ये कमी मार्क देण्यात येतात, त्याला वेगळं पाडलं जातं, टॉर्चर केलं जातं, इतर कोणत्याही activity मध्ये भाग घेण्यास अन्यायाला विरोध करण्याच्या भानगडीत त्याने पडता कामा नये अन्यथा त्याच्या करिअर वर दुष्परिणाम करणारे कृत्य शिक्षणव्यवस्थेकडून होण्याची भीती सतत वाढत आहे,

*ज्ञान मिळवण्यापेक्षा मार्क मिळवणे आज महत्वाचं मानलं जातंय*

इथं एक प्रकारचा दबाव कायम असतो, ही घुसमट प्रत्येक विद्यार्थ्याला सहन करावी लागत आहे तो आज मुक्त नाही, तो आज व्यक्त होऊ शकत नाही किंबहुना त्याला हवे तसे व्यक्त होऊ दिले जात नाही

*आज्ञाधारकतेच्या नावाखाली विचारस्वातंत्र्याचा बळी दिला जात आहे*

देशाचे भावी नागरिक या नात्याने त्यांना राजकीय मते व्यक्त करू दिली जात नाहीत जर कुणी केलीच तर त्याचा कन्हैया कुमार नाहीतर रोहित वेमुला केला जातो.

काही विद्यार्थी संघटना सत्ताधारी पक्षाचा अजेंडा त्यांच्या पाठिंब्याने विद्यापीठात व विद्यार्थ्यांवर थोपवत आहेत व त्याला विरोध करणाऱ्यांचं दडपशाहीच्या मार्गाने दमन केलं जात आहे. एकूणच हा आवाज दाबला जातोय सगळीकडेच..!

*”अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच सर्वात मोठ व्यासपीठ social media पण आता सुरक्षित राहिला नाही”* 

ट्रॉल करणारे पण आता टपून बसलेले असतात की उठणारा आवाज कसा दाबता येईल, धमकी आणि सामूहिक विरोध या माध्यमातून.!

व्यक्त होणाऱ्याला असे वाटले पाहिजे की एवढे सगळे लोक सामूहिक रीत्या आपल्याला विरोध करीत आहेत याचा अर्थ आपणच चुकलो वाटतं आणि त्याची स्वातंत्र विचार करण्याची क्षमता मारली जात आहे.

*”आता असे निर्भय व दडपण मुक्त कॅम्पस करण्यासाठी काय करावे लागेल ?”*

विद्यार्थ्यांच्यात उपजत असलेली चिकित्सक वृत्ती अजून प्रगल्भ कशी करता येईल आणि त्यांना पडणाऱ्या प्रत्येक प्रश्नांचं उत्तर ते स्वतः शोधण्यास सक्षम कसे होतील या कडे लक्ष देण्याबरोबरच त्यांना समता स्वतंत्र बंधुता ही मुल्ये पण शिक्षणव्यवस्थेला अंगिकारावी लागतील.

ही जबाबदारी सर्वस्वी विद्यार्थ्यांची असेल की ते कधीही स्वतःला हरलेले एकटं समजणार नाहीत,

अनेक विद्यार्थी सांगत होते जर ते एका दिवसासाठी धोरणकर्ते झाले तर आम्ही असं करू तसं करू, मग मला असं वाटत की या विद्यार्थ्यांच्या मताला धोरण निर्मितीमध्ये कुठेतरी जागा हवी ही राज्यकर्त्यांची जबाबदारी आहे.

शिक्षण धोरणात विद्यार्थ्यांच्या आशा आकांक्षा मते यांचा विचार प्रकर्षाने व्हायला हवा,

आज 35% पेक्षा अधिक विद्यार्थी भारताबाहेर migration करीत आहेत, बुद्धिसंपदेचा ओघ भारतातून परदेशात जात आहे ते थांबण्यासाठी या विद्यार्थ्यांना इथेच भारतात संधी कशी उपलब्ध करून देता येईल, तसेच पोटापाण्याचा प्रश्न सोडवण्याबरोबरच आजची शिक्षण व्यवस्था ‘प्रश्न विचारणारा निर्भय व नीतिमान विद्यार्थी’ निर्माण करू शकेल, 

मुक्त, स्वतंत्र, निर्भय आणि जबाबदार वातावरण निर्मिती हे विद्यार्थ्यांच्या संघटनातून आणि धोरणकर्त्यांच्या ईच्छा शक्तीमधून साध्य होण्यासारखे आहे.

– विनायक साळुंखे,

M.Sc. Environmental Science,

शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर.

– ७५८८१६७७२१

with best wishes,
vinayak shalan mahadev salunkhe,
ap-mirajwadi, tal-walwa, dist-sangli,(MH)india. pin-416301
mob- +91 – 7588167721
email- envinayak@gmail.com
blog- https://envinayak.wordpress.com
Facebook- vinayaksalunkhe21@gmail.com

आम्ही प्रकाशबीजे रुजवीत चाललो,
वाटा नव्या युगाच्या रुळवीत चाललो.

हॉस्टेल … तुमचं आणि आमचं ..!

*हॉस्टेल*

अनेकांच्या आयुष्यातील न विसरता येणारे दिवस हॉस्टेल च्या जीवनातील असतात,

अनेकांनी त्यांच्या आयुष्यातील अनेक गोष्टी पहिल्यांदा इथंच केलेल्या असतात, त्यामुळे त्या आठवणी खोल मनात कोरल्या गेल्या असतात.

त्या आठवणी आठवताना मी माझ्या नजरेत मला दिसलेलं हॉस्टेल हॉस्टेलच्याच बोली भाषेत मांडायचा प्रयत्न केला आहे. काही लोकांना ही हॉस्टेल ची भाषा कितपत सोसेल माहीत नाही. पण आपण तर enjoy करुया ही life हॉस्टेल ची..!

कोवळं ते वय असतं, उद्याच्या स्वप्नांचा तो संच असतो,

काही अनुभवी व काही नवखे यांचा तो मंच असतो
घरातून आणलेला खाऊ 

वाटून खायला पण शिकवतं

लपवून ठेवायला पण शिकवतं

होस्टेल life खरं जगायला शिकवतं
आमचा T-shirt आठवडा भर मळत नाही,

वाळत घातलेल्या पँटीची पायपुसनी झाली तरी कळत नाही,
सगळ्या क्रिडा सार्वजनिक ठिकाणीच कराव्या लागतात

त्याचं याचं सेम असतं तेच

बघुन डोळे निबर झाले असतात
मुतायला जरी चाललं तरी दोस्त संगट असतो

इथं प्रत्येकाचा बाप भितींवर रंगत असतो
त्याच्या वाढदिवसादिवशी त्याचा मरण दिन असतो,

केक कापल्यावर इतके मारतात की आठवडा भर तो इव्हळत असतो
पुढच्या 1 तारखेपर्यंत पॉकेट मनी पुरवायचा लोड असतो

इथे प्रत्येकाच्या वाळत घातलेल्या चड्डीला कलर कोड असतो
कुणाच्या वस्तुंचा कुणालाच ताळमेळ नसतो

दिसेल ती आपलीच असं म्हणून ढकलायचा वेळ असतो
आज झाडू कोण मारणार यावर एकीकडे खल सुरु असतो

तर दुसरीकडे

एक साबण महिनाभर कसा पुरेल यावर शोध सुरु असतो
तेलाची बाटली फटकन फुटली

म्हणून

शेजाऱ्याचं लावायला लाज नाही वाटली
आपला पाहुणा रूम मध्ये आला की तो मोका खास असतो

आणि तो खास मोका साधून पार्टनर ने सोडलेला वास असतो
जी घाबरट मुले पोरीना घाबरून पळतात

त्यांचे खरे रंग होस्टेल च्या बाथरूम मध्ये कळतात
दिवसा जिम ला जाऊन सलमान बनून फिरतात

रात्री अंधारात मुतायला चाललं की हळूच हाक मारतात
सकाळी उठून देवपूजा करणारं पोरगं लै गॉड दिसतं पण

त्याच्या मोबाईल मध्ये किती माल हाय हे समद्या तालुक्याला ठावं असतं
भरपूर मैत्रिणी असलेल्या पोरांचा आम्हाला असतो हेवा

तेवढ्यात कोणतरी पादतय म्हणतंय

‘आम्हाला पण कायतरी ठेवा ..!’
बघाल तेव्हा याचा टॉवेल सुटलेला

“या वेळी पोरी काय करत असतील रे.?”

हा प्रश्न त्याचा न सुटलेला
अभ्यासाचा विषय आला की तोंड हागाय जातंय

पोरींचा विषय निघाला की धुमशान अंगात येतंय
दिवसभर जी पोरं पोरींच्या पाठीमागे पळतात

तीच रात्री मोबाईल चार्जिंग साठी लाईटच्या बोर्डासंगे खेळतात
परीक्षा जवळ येईपर्यंत अभ्यास ध्यानीमनी नसतोच

ऐन परीक्षेत हैदोस पुरवणारा एक तरी चतुर असतोच
अभ्यास करू वाटला तरी मित्र करू देत नाहीत

अहो अभ्यासाचं सोडा

मरण जरी आलं तरी सुखाने मरू देत नाहीत
येड्यांची जत्रा म्हणा किंवा म्हणा खुळ्यांची यात्रा

प्रत्येक दुःखांवर इथेे मिळते मात्रा
लोळायला, रांगायला आणि चालायला पण शिकवतं होस्टेल,

पळायला, पडायला आणि पुन्हा उभं राहायला पण शिकवतं हॉस्टेल..!
इथे राहत असताना दिवस कसे जातात कळत नाहीत

नंतर कितीही मागितलं तरी ते दिवस पुन्हा मिळत नाहीत…!

©विनायक साळुंखे Vin$

7588167721

मनोरुग्णांचा अतिश !

! मनोरुग्णांचा अतिश !

माणसासारखी माणसं ही

आभाळाचं पांघरून आणि जमिनीची अंथरूण करून झोपणारी,


आयुष्याचे अवकाश त्यांचे कोरेे

ना कोणताच रंग, नसतील तारे,


नाकारले समाजाने,आपल्यांनीही हेटाळले

सुंदर आयुष्याचे प्रस्ताव देवानेही फेटाळले,


एक जिद्दी अतिश टक्कर देऊन उभा आहे

त्यांच्या हरवलेल्या अवकाशात स्वप्नाचे तारे जोडत आहे,


कर्म त्याचे सिद्ध आहे त्यांच्या वेदनांवर मलम म्हणून,

या आमच्या साथीला करतो आम्ही सलाम म्हणून..!

– विनायक

स्वतःच्या स्वप्नांचा पाठलाग करत आपण सगळेच धावत असतो पण ज्यांची स्वप्नेच काय पण आयुष्य पण विस्कटलेली आहेत अशा मनोरुग्णांच्या उभारणी साठी तरुणपणातील महत्वाची वर्षे वेचणाऱ्या अतिश ची कहाणी फक्त तरुणांनाच न्हवे तर प्रत्येक वयोगटातील व्यक्तीसाठी प्रेरणादायी आहे,

मानसिक रुग्ण या अतिशय दुर्लक्षित समाजघटकाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन अतिशची कहाणी वाचून नक्कीच बदलला पाहिजे, मदतीचे अनेक हात या कामी पुढे आले पाहिजेत, इतर मागास समाज घटकांसाठी किंवा अपंगांसाठी वेगवेगळ्या सरकारी मदत योजना असतात पण मानसिक रुग्ण मात्र केवळ सहनुभूतीचे धनी असतात, त्यांना उभं करण्यासाठी अतिश सारखे तरुण झटत आहेत हे पाहून खरंच खूप प्रेरणा मिळते, अतिश च्या या कामासाठी केवळ छान किंवा अभिनंदन म्हणता येणार नाही कारण हे त्याचाही पेक्षा कितीतरी अधिक किंमती व मोलाचे काम आहे.

‘आम्ही मदतीचा हात देऊ शकू’ आपले हे विधान सुद्धा या कामाला अजून पुढे घेऊन जाईल.

Proud of you brother 

– विनायक शालन महादेव

– 7588167721

– envinayak@gmail.com

(पर्यावरणशास्त्र विभाग, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर)

मनोरुग्णांचं प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत चाललं आहे. ज्यांना कोणी नाही, त्यांचा तर कोणी वाली नाहीच; पण ज्यांना पालक आहेत, त्यांचंही पालकांनंतर कोण अशी भीषण परिस्थिती सध्या आहे. सोलापूरचा अतिश कविता लक्ष्मण हा तरुण मात्र या मनोरुग्णांकडे या दृष्टीनं पाहत नाही. त्याच्यातली सेवाभावी वृत्ती, त्याच्यातलं जिवंत असलेलं माणूसपण त्याच्यातला बंधुभाव मरू देत नाही. ‘अनवट वाटेवरचे वाटसरू’ या सदरात आज अतिशच्या कार्याबद्दल…सुप्रसिद्ध लेखिका दीपा देशमुख यांचा

विशेष लेख वाचा ‘बाइट्स ऑफ इंडिया’वर… 

http://www.bytesofindia.com/Details/?NewsId=5224472482128872074

हरवले आभाळ ज्यांचे, हो तयांचा सोबती

सापडेना वाट ज्यांना, हो तयांचा सारथी

गुरू ठाकूर याच्या या ओळी गेले काही दिवस मनात ठाण मांडून बसल्या आहेत. लिहिणारा लिहून जातो; पण त्याच ओळी कोणाचं तरी आयुष्य बनतात. ज्यांचं आभाळ हरवलंय, ज्यांना वाट कळतच नाहीये, अशांचा सारथी होणारा एक तरुण मला भेटला आणि त्याचं काम, त्याची सेवाभावी वृत्ती पाहून मी थक्क झाले. या तरुणाचं नाव अतिश कविता लक्ष्मण! 

अतिश सोलापूरमध्ये राहणारा, राज्यशास्त्र विषय घेऊन बीए झालेला एक साधा मध्यमवर्गीय तरुण! सध्या एका खासगी कंपनीत नोकरीला आहे. अतिशला लिहायला आणि वाचायला आवडतं. दया पवार यांचं ‘बलुतं’ हे आत्मचरित्र त्याचं आवडतं पुस्तक! तो मनोरुग्णांसाठी काम करतो आहे. त्याच्याविषयी जाणून घेण्यापूर्वी आपण आधी मनोरुग्णाबद्दल थोडं बोलू या. 

२०११ साली भारतात मानसिक विकारांनी ग्रस्त असलेल्यांची संख्या एकूण लोकसंख्येच्या २.७ टक्के इतकी होती. काही तज्ज्ञांच्या मते हे प्रमाण तीन टक्के इतकं आहे. खरं तर आज मेंटली चॅलेंज्ड किंवा न्यूरॉलॉजिकल डिसॅबिलिटी सात ते आठ कॅटॅगरीजमध्ये विभागल्या गेल्या आहेत. राष्ट्रीय बालस्वास्थ्य अभियानांतर्गत करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणानुसार ० ते १८ वयोगटातली एकूण लोकसंख्येच्या १० टक्के मुलं मेंटल डिसऑर्डरची शिकार आहेत आणि हे चित्र खूपच विदारक आणि धक्कादायक आहे. काही तज्ज्ञांच्या अभ्यासानुसार २०२० सालापर्यंत मानसिक विकारानं ग्रस्त असलेल्यांचं आकडेवारीचं वाढतं प्रमाण जवळजवळ लोकसंख्येच्या २० टक्के होण्याची भीती व्यक्त केली जातेय. याच्या मागे बदलती समाजव्यवस्था, चंगळवाद, विषमता, सोशल मीडियाचा अतिरेकी शिरकाव, नातेसंबंधांतला दुरावा, प्रदूषण, बेकारी, ताणतणाव, स्पर्धा अशी अनेक कारणं आहेत. 

आज जेव्हा घराच्या बाहेर आपण पडतो, तेव्हा सिग्नलच्या ठिकाणी, चौकात किंवा फूटपाथवरच्या कचऱ्यात एखादा वेडसर वाटणारा पुरुष किंवा स्त्री आपल्याला दिसते. कपडे अत्यंत मळलेले आणि अस्ताव्यस्त, केसांच्या जटा झालेल्या, चेहऱ्यावर वेडसर भाव….त्यांना जवळ येताना पाहून आपल्या मनात भीतीची आणि तिरस्काराची भावना तयार होते…..ते आपल्यावर हल्ला करतील का, अशीही भीती वाटते. ही मंडळी मनोरुग्ण म्हणण्यापेक्षा आपण ‘वेडी’ म्हणून त्यांच्यावर शिक्का मारतो आणि दुर्लक्ष करतो. आज अशा लोकांसाठी कुठलीही ठोस व्यवस्था सरकारनंही केलेली दिसत नाही. वेडसर लोकांसाठी आपल्या ज्ञानाप्रमाणे पुण्यातलं येरवडा मेंटल हॉस्पिटल आहे हे खरं; पण अशा हॉस्पिटल्सची संख्या तरी किती आहे? इथं किती लोकांना प्रवेश मिळू शकतो? कदाचित माझ्या नातेवाईकाला किंवा कुटुंबातल्या एखाद्या व्यक्तीला मी इथं दाखल करू शकेन; पण जे रस्त्यावरून हातवारे करत फिरताहेत, अंगावरच्या कपड्यांचं आणि जखमांचं ज्यांना भान नाही, अशांना कुठे थारा आहे? त्यांच्यासाठीचं आश्रयाचं ठिकाण कुठलं आहे? अशा रुग्णांचं सामाजिक उत्तरदायित्व सरकारनं घ्यावं आणि त्यांना कायमचा निवारा उपलब्ध करून द्यावा, अशी मागणी ग्रस्त पालकांनी, तसंच या क्षेत्रात काम करणाऱ्या विविध संस्था, संघटनांनी सरकारकडे केली आहे. कारण अशा रुग्णांचं प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत चाललं आहे. ज्यांना कोणी नाही, त्यांचा तर कोणी वाली नाहीच; पण ज्यांना पालक आहेत, त्यांचंही पालकांनंतर कोण अशी भीषण परिस्थिती सध्या आहे. 

अतिश कविता लक्ष्मण हा तरुण मात्र या मनोरुग्णांकडे या दृष्टीनं पाहत नाही. त्याच्यातली सेवाभावी वृत्ती, त्याच्यातलं जिवंत असलेलं माणूसपण त्याच्यातला बंधुभाव मरू देत नाही. लहानपणापासून अतिशला सामाजिक कार्याची आवड होतीच. शाळा, कॉलेजमध्ये असतानाही तो अनेक सामाजिक उपक्रमांमध्ये सतत भाग घ्यायचा. अनेक तृतीयपंथी त्याचे मित्र-मैत्रिणी आहेत. त्यांच्या व्यथा आणि वेदना तो समजावून घेत असतो.

अतिश एके दिवशी सिद्धेश्वचर मंदिराच्या परिसरात असताना त्याला तिथं एक तरुणी दिसली. ती एकटीच बसलेली होती. कोणी काही दिलं तरी ती खात-पीत नव्हती. तिथे बसलेल्या इतर गरिबांना पैसे किंवा खाण्याचे पदार्थ दिले, की ते पटकन हात पसरून घेत; पण ही त्यांच्यापेक्षा वेगळी होती. तिच्याबद्दल अतिशच्या मनात कुतूहल निर्माण झालं. तो रोजच जाऊन तिच्यावर लक्ष ठेवू लागला. तिचं वागणं, बोलणं, बसणं, उठणं सगळं न्याहाळू लागला. तिच्यासाठी तो वडा-पाव घेऊन जाई; पण ती त्या वडा-पावला हातही लावायची नाही. एके दिवशी अतिशनं वरण-भात नेला आणि तिच्याशेजारी बसून स्वतःही खायला सुरुवात केली. या त्याच्या वागण्यानं तिला काय वाटलं कोणास ठाऊक; पण तिनंही तो वरणभात खायला सुरुवात केली. अतिश तिच्याशी बोलू लागला. सुरुवातीला ती गप्प असायची; पण नंतर ती त्याच्याशी कधी कन्नड, तर कधी हिंदी भाषेत बोलायला लागली.  असेच दोन-तीन महिने गेले आणि ती त्याच्याशी मराठीतूनही बोलू लागली. अतिशनं एका वारकरी मावशींना मदतीला घेतलं आणि तिच्यासाठी चांगले स्वच्छ कपडे आणले आणि तिला स्वच्छ करून ते घालायला भाग पाडलं. तिच्या केसांच्या जटा झाल्या होत्या. ते केस नीट कापले. आता तिचं काय करायचं हा प्रश्ना अतिशसमोर उभा राहिला. खाऊ-पिऊ घालणं, बोलणं इथपर्यंत ठीक होतं; पण पुढे काय?

अतिशनं तिच्यासाठी तिथल्याच सरकारी इस्पितळात विचारणा केली; पण हाती निराशाच आली. मग अतिशनं गुगल सर्च करून अशा रुग्णांसाठी कुठल्या संस्था आहेत का, याची पाहणी सुरू केली; पण तिथूनही काही माहिती हाती लागली नाही. अतिशनं या महिलेसारखीच १०-१२ मनोरुग्णांची सेवाशुश्रुषा केली होती; पण त्यांचं पुढे काय करायचं हे त्याला कळत नव्हतं. प्रयत्न करणाऱ्या माणसाला मार्ग सापडतोच सापडतो. तसंच अतिशचं झालं. अतिशनं फेसबुकवर अशा मनोरुग्णांविषयी पोस्ट टाकली आणि असं काम करणाऱ्यांविषयी विचारणा केली. अतिशची पोस्ट फळाला आली. कोल्हापूरच्या अमित प्रभा वसंत यांनी फेसबुकवरून अतिशशी संपर्क साधला. दोघांची भेटही झाली. अमित यांची ‘माणुसकी फाउंडेशन’ नावाची मनोरुग्णांसाठी काम करणारी संस्था कोल्हापूरमध्ये आहे. त्यांनी अतिशला अनेक मनोरुग्ण पूर्णपणे बरे होऊ शकतात याची माहिती दिली. कर्जतला ‘श्रद्धा फाउंडेशन’ नावाची संस्था मनोरुग्णांसाठी काम करत असल्याचं त्यांनी सांगितलं. अतिशनं लगेचच उत्साहानं या महिलेविषयी कर्जतच्या संस्थेशी संपर्क साधून सगळी माहिती कळवली. आम्ही तिला आमच्या संस्थेत दाखल करायला अमुक एका दिवशी सोलापूरमध्ये येतोय, असं त्याला कळवण्यात आलं. अतिशसाठी ही खूपच आनंदाची गोष्ट होती. ‘श्रद्धा फाउंडेशन’ही अशा रुग्णांसाठी मोफत काम करते हे विशेष. त्यासाठी ती कुठलंही शुल्क आकारत नाही. अतिशनं त्यानंतरही आठ मनोरुग्ण तिथं पाठवले आणि तीन-तीन महिन्यांच्या अवधीत ते सगळेच पूर्णपणे बरे झाले.

अतिशनं कर्जतच्या श्रद्धा फाउंडेशनमध्ये ज्या महिलेला पाठवलं, ती बरी झाली. ती कर्नाटकातल्या विजापूरमधल्या एका छोट्याशा गावातली रहिवासी होती. सात वर्षांपासून ती घराबाहेर होती. तिच्या घरच्यांनी तिला घरात घेतलं. बार्शीची एका महिला २२ वर्षं घराबाहेर होती. तिला घेऊन तिच्या घरी गेल्यावर तिच्या मुलानं मात्र तिला घरात आसरा देण्याचं चक्क नाकारलं. मग महिला सुधारगृह हा एकच पर्याय अतिशसमोर होता. त्यानं तिथले दरवाजे ठोठावले. अथक प्रयत्नांनी तिला तिथे दाखल करून घेण्यात आलं. तिचं सुदैव असं, की काहीच दिवसांत तिच्या दूरच्या नातेवाईकांना तिच्याविषयी माहिती कळली आणि ते तिला त्यांच्या घरी घेऊन गेले. 

अतिशला भेटणाऱ्या मनोरुग्णांपैकी कोणी कचराकुंडीत बसलेलं आढळतं, कोणी नग्नावस्थेत, तर कोणी कपडे फाडताना, तर कोणी शिव्या देत दगड फेकून मारताना! केसांच्या झालेल्या जटा, अंगावर धुळीची जमलेली पुटं, अंगाला झालेल्या अगणित जखमा आणि त्यातल्या अळ्या, अन्न दिलंच तर ते मातीत कालवून खायची सवय ही सगळी दृश्यं पाहून अतिशचं मन गलबलून जायचं आणि जातं. त्यांच्याशी सतत बोलणं, भेटणं, त्यांना स्वच्छ करणं, त्यांचे केस कापणं, त्यांना आपल्या घरातून कपडे आणून घालणं, त्यांना खाऊ-पिऊ घालणं हे तर तो आजतागायत करतोच आहे; पण त्यांच्याशी कसं वागावं, त्यांच्याविषयी कसं जाणून घ्यावं असे अनेक प्रश्न  अतिशच्या मनात निर्माण होऊ लागले. अशा वेळी अतिशला अमित प्रभा वसंत यांनी अच्युत गोडबोले या प्रख्यात लेखकाचं मानसशास्त्रावरचं ‘मनात’ हे पुस्तक वाचायला सांगितलं. खरं तर काही वर्षांपूर्वी अतिशनं हे पुस्तक विकतही घेतलं होतं; पण वाचलं नव्हतं. अतिशनं ‘मनात’ आणलं आणि वाचलं. अनेक प्रश्नांसची उत्तरं त्याला या पुस्तकात मिळाली. अनेक गोष्टी तो या कामातून शिकतो आहे. मनोरुग्ण पैसे मागत नाहीत. शक्यतो ते वरणभात खातात. अतिशने भेटलेल्या मनोरुग्णांची कृष्णा, ओशो, नागोबा अशी नावं स्वतःच ठेवली आहेत. कारण ते आपलं नावही सांगू शकत नाहीत. तसंच त्यांना समजो की न समजो, पण आपल्या सोबतच्या मित्रांशीदेखील अतिश त्यांचीओळख करून देतो. बहुतेक लोक भिकारी किंवा वेडा समजून अशा रुग्णांपुढे खाण्याचे पदार्थ टाकतात; पण पाणी कोणी देत नाही. अतिश रोज रात्री फेरी मारताना खाण्याच्या डब्याबरोबर आवर्जून पाण्याची बाटलीही बरोबर घेतो.

अतिशचं मागच्या वर्षी लग्न झालं आणि त्यालाही त्याच्यासारखीच जोडीदार लाभली. त्याची पत्नी एका खासगी हॉस्पिटलमध्ये परिचारिका म्हणून काम करते. अतिशच्या कामात त्याचं आख्खं घर सहभाग घेतं. रोज आठ ते १० मनोरुग्णांसाठीचा स्वयंपाक घरातल्यांबरोबरच बनतो. अशा लोकांसाठी त्याची आई आणि पत्नी १० डबे तयार करून ठेवतात. अतिश हे डबे घेऊन त्या त्या ठिकाणी (उकिरडा, रेल्वे स्टेशन, चौक, इस्पितळाच्या बाहेरचा परिसर, बसस्टँड अशा जागी) जाऊन मनोरुग्णांना शोधतो आणि त्यांना त्यांच्यासोबत बसून जेवू घालतो. त्याचे काही मित्रही त्याला या कामात साहाय्य करतात. अतिश अशा रुग्णांशी गप्पा मारतो. ते असंबद्ध बोलत राहतात; पण त्यांना अतिश आपल्या जवळचा आहे हे मात्र कळतं. आज अतिशच्या प्रयत्नांमुळे बहुतांशी मनोरुग्ण बरे होऊन आपापल्या घरी गेले आहेत; मात्र बरे झाल्यानंतर त्यांना मधल्या काळाचं विस्मरण झालंय. त्या काळात अतिशची भेट, त्याची मदत त्यांच्या लक्षात राहत नाही. ते अतिशला ओळखतही नाहीत; पण अतिशला मात्र त्यांचं घर, त्यांचे लोक आणि त्यांचं सर्वसामान्यांप्रमाणे जगणं हे पाहूनच आनंद मिळतो. आपलं हे काम आपल्याला खूप काही शिकवतंय, आपल्याला समृद्ध करतंय आणि आपल्याला समाधानही देतंय असं अतिश म्हणतो.

सोलापूरच्या सिव्हिल हॉस्पिटलमधले सगळेच कर्मचारी अतिशला ओळखू लागलेत. तेही त्याला साहाय्य करतात. अॅम्ब्युलन्सदेखील अनेक वेळा उपलब्ध करून दिली जाते. काही मनोरुग्णांचे नातेवाईक शोध घेऊनही सापडत नाहीत किंवा सापडलेच तर ते अशा रुग्णांना घरात घ्यायला ते नकार देतात आणि ज्यांच्यामुळे, ज्या वातावरणामुळे ही माणसं मनोरुग्ण झाली त्यांच्याकडे किंवा त्याच वातावरणामध्ये त्यांना पाठवणं अतिशलाही नको वाटतं. आपल्या सरकारी यंत्रणेकडूनही अशा रुग्णांसाठी कुठली व्यवस्था नाही. अशा वेळी आपण काय करू शकतो याचा तो सातत्यानं विचार करत असतो. त्याच्या मनात ‘संभव’ नावाची संस्था स्थापन करून अशा मनोरुग्णांसाठी हक्काचा निवारा उपलब्ध करून देण्याचा विचार आहे. आपलं स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी अतिशचे प्रयत्न आणि धडपड सुरू आहे. अतिशला त्याच्या या कामात मदत करण्यासाठी त्याच्याशी जरूर संपर्क साधावा. 

अतिश जे करतोय, तो त्याच्या जगण्याचा एक भाग बनला आहे. माणसाची इतरांप्रति संवेदना, प्रेम आणि करुणा असण्यासाठी गुरू ठाकूरच्या ओळी आपल्याही जगण्याचा भाग बनल्या पाहिजेत. अतिशनं त्या त्याच्या अंगी रुजवल्या, आपण कधी?

जाणवाया दुर्बलांचे दुःख आणि वेदना

तेवत्या राहो सदा रंध्रातुनि संवेदना

धमन्यातल्या रुधिरास या, खल भेदण्याची आस दे

सामर्थ्य या शब्दांस आणि अर्थ या जगण्यास दे….

तू बुद्धी दे, तू तेज दे, नवचेतना विश्वास दे……

संपर्क :

अतिश कविता लक्ष्मण 

मोबाइल : ९७६५० ६५०९८

ई-मेल : atishirsat@gmail.com

– दीपा देशमुख

मोबाइल :९५४५५ ५५५४०

ई-मेल : deepadeshmukh7@gmail.com
(दीपा देशमुख या प्रसिद्ध लेखिका असून, त्या वैविध्यपूर्ण विषयांवर लेखन करतात.)

Comment 

विनायक शालन महादेव

गोलात घुसलेला चौकोन..!

इस्लामपूर च्या शेजारच्या दत्त टेकडी वरील दत्त मंदिर एक शांत आणि रम्य ठिकाण आहे

आज बऱ्याच दिवसातून येथे येण्याचा योग जुळून आला

इस्लामपूर मध्ये असताना कधी उदास आणि एकटं वाटू लागलं की बऱ्याच वेळेला इकडे येणं असायचं.

तसाच आज ही एकटाच होतो.

मंदिराच्या पायऱ्यांवर बसून पुर्वेकडे पाहत , शांत निवांत बसलो आहे

डाव्या हाताला पसरलेले लहान मोठ्या चौकोनी ठोकल्यांचे सिमेंट चे जंगल आणि उजव्या हाताला चौकोनी तुकड्यात विभागलेली शेती

वन विभागाने टेकडीवर मोठ्या प्रमाणात वृक्ष लागवड केली असल्याने आता पहिल्यापेक्षा इकडे दाट झाडी आहे त्यामुळे टेकडी हिरवीगार दिसते

आजूबाजूचे चौकोनी ठोकळे आणि चौकोनातच तुकड्यात विभागलेली शेती या मानव निर्मित रचना एकीकडे आणि निसर्गाने निर्माण केलेल्या रचना एकीकडे ..

सहज निरीक्षण करताना का कुणास ठाऊक पण हा आकृतीतील फरक चटकन एक ठळक रेषा आखून गेला
आपण चौकोन प्रेमी मानव आणि गोल प्रेमी निसर्ग यांच्यातला तो फरक माझ्या बालबुद्धीला दिसत होता,
पहा ना आपण मानवांनी जे जे काही निर्माण केलंय बऱ्यापैकी त्याचा आकार चौकोनातच असतो

आपली घरे पहा, शहरे पहा, रस्ते पहा,रस्त्यावरील गाड्या पहा, शहरे पहा, शेती पहा, कॅलिफोर्निया सारखी किंवा भारतातील चंदीगड सारख्या नियोजन करून वसवलेल्या शहराकडे पाहिलं तर हे चौकोन प्रकरण ठळक पणे उठून दिसतं
आपण कापड तयार केलं त्याच्या धाग्यांची विणण्याची पद्धत चौकोन तयार करते

आपल्या घरातले फोटो असुदेत ते चौकोनी फ्रेम मधेच दिसतात बहुदा

आपले कॉम्पुटर, मोबाईल, tv, फ्रीज, वाशिंग मशीन सगळं सगळं काही चौकोनीच चौकोनी ?

मग या जगात जिथे जिथे चौकोन रचना दिसते तिथे तिथे मानवाचा स्पर्श झालाय असं गृहीत धरलं तर काय वावगं ठरणार नाही
या गोल पृथ्वीवर राहणारे आपण, गोल सूर्याकडून प्रकाश मिळवतो, आपलं गोलाकार शरीर आपण निसर्गनिर्मित असल्याची साक्ष देत असते

आपले डोकं गोल, डोळे गोल पहा आपल्या हातापायाची, बोटांची रचना दंडगोल आहे, आपलं हे गोल आहे तर त्यांचं ते गोल आहे, एखाद्या नुकत्याच वयात आलेल्या लावण्यवतीच्या शरीराकडेे आकृती व रचनेच्या च्या सौन्दर्यदृष्टीने पाहिल्यावर ही निसर्गाची गोलाई अजून ठळकपणे आपल्या नजरेत भरते,
हे मानवी शरीराबाबतीत झालं ,असंच पृथ्वीवरील इतर प्राण्यांना पण लागू होतं थोड्याफार फरकाने का होईना पण प्रत्येकाची शरीरं गोलाई च्या जवळपासच आहेत.
आजूबाजूची झाडं, त्यांची खोडं, त्यांची पानं, फुलं, फळं, बीया सगळं कसं गोल गोल आहे ना ?
आभाळातून पडणारा पावसाचा थेंब गोल आहे

त्याला अलगद झेलनारा शिंपला गोल आहे

आणि त्यातून बाहेर पडणारा मोती सुद्धा गोल च आहे
गोल कणांच्या वाळूच्या समुद्र किनारी  क्षितीजावर विसावणारा तो अग्निगोल पाहताना या गोलातील सौन्दर्य अवर्णनीय असते
 गोल चंद्र स्वतःभोवती गोलाकार फिरत पृथ्वीभोवती आणि गोल पृथ्वी चंद्राचं अनुकरण करीत गोल सूर्याभोवती गोलगोल प्रदक्षिणा घालत आहे. आणि ही सर्व व्यापणारी गोल आकाशगंगा गोल ब्रह्मांडात घिरट्या घालत आहे
एखाद्या लहान मुलाच्या हातात खडू द्या त्याला फळ्यासमोर उभं करा तर ते पहिल्यांदा गोल भोपळाच काढील

भाषेचं ज्ञान नसलेलं ते निरागस मुल ही गोलाई ची परिभाषा कुठून शिकतं

तें त्याच्या मन आत्मा मेंदू मध्ये निसर्ग जागृत असल्याचं लक्षण असावं का ?
भाषा शिकत असण्याच्या टप्प्यावर असलेल्या मुलांना कोणतीही आकृती किंवा अगदी काय सुचतंय ते काढ असं सांगितलं तर जास्त करून मुलांच्या हातून गोलाई उत्तरील..! नाहीतर आपल्या बऱ्याच भाषांची मुळाक्षरे गोल वाट्या आणि सोट्यांचीच बनली आहेत.
हे सगळं गोल निसर्ग सौंदर्य पाहून आज जगाला पळवणारे चाक मानवनिर्मित असल्याची शंका येतेय..! कुछ तो गोलमाल हैं !
अणूंची रचना ते ब्रम्हांड जवळपास सगळीकडेच ही गोलाई आपलं अस्तित्व टिकवून आहे आणि सदैव राहील.
प्रत्येक गोष्टीला असतो तसा या गोष्टीला पण अपवाद असू शकतो पण माझ्या निरीक्षणात आलेल्या आणि बालबुद्धीत दिसलेला हा फरक इथे मांडावासा वाटला म्हणून मांडला
नाहीतर मला सुद्धा पुन्हा त्याच चौकोनी रस्त्यावरून त्याच चौकोनी शहरातील त्याच चौकोनी घरात जायचे आहे.
पण मी तर फक्त सवंग उत्तराची अपेक्षा नसलेलं निरीक्षण नोंदवलं..!
जेवणाचं ताट गोल,त्यातल्या वाट्या गोल

भाकरी गोल , पाण्याचा ग्लास गोल..!

पण बसायच बसणं मात्र चौकोन
चूल आहे गोल, गॅस चा बर्नर आहे गोल,

सिलिंडर गोल, त्याची पाईप पण गोल..!

पण यांना समावणारा किचन कट्टा मात्र चौकोन
बी आहे गोल, पीक आहे गोल,

पण शेत मात्र चौकोन
गोल चौकोणाचा हा अजब मेळ

एकमेका पुरक आहे की आहे एकमेका घातक

कोणाला कळलंय आजवर की काय म्हणतोय चातक
चौकोनाला सामावून घेताना स्वतःमध्ये

 गोलालाही वाटलं असावं

चौकोन टाकेल आपल्या सौन्दर्यात भर

कुणास ठाऊक होतं चौकोनच भारी पडेल गोलावर
निसर्गाच्या गोलात काढलाय आपणच चौकोन

मग निसर्गाच्या बरबादीला जबाबदार कोण
वाढणाऱ्या मानवी चौकोनाचे तीक्ष्ण कोपरे

निसर्गाच्या गोलाला आतून टोचत आहेत

गोलाला आतून पोखरून ही टोके आता 

बाहेर मान काढीत आहेत.
– Vin$विनायक

कॅमेरा बोलावतो , हाक मारतो, आणि हळूच मला कैद करतो.
ठोकळ्यांचं शहर
मनाला भुरळ पडणारे फुलपाखरू
चौकोनात विभागलेली शेतजमीन
मनाला साद घालणारे नजारे
दूरवर दिसणारे डोंगर
आणि मी…..!